برای مشاهده بهتر مطالب سایت از مرورگر فایر فاکس یا کروم استفاده کنید.

«جهاد در غرب؛ برآمدن سلفی‌گری جهادی» - موسسه آموزشی پژوهشی مذاهب اسلامی

«جهاد در غرب؛ برآمدن سلفی‌گری جهادی»

مترجم / مصحح : فادی الملحم
ناشر : مرکز عربی مطالعات و پژوهش¬های سیاسی
سال نشر : 0
تعداد جلد : 1
صفحات : 288
نويسنده : فریزر اگرتون

زمانی که «فریزر اگرتون» کتاب «الجهاد في الغرب: صعود السلفية المقاتلة» را تألیف کرد، می­خواست شناخت عمیق­تری از سلفی­گری جهادی ارائه دهد؛ پدیده ه­ای که امروز یکی از مهم­ترین جنبش­های سیاسی به شمار می­رود. او می­خواست بدین وسیله، نبود آشنایی و شناخت کافی از این پدیده را جبران کند.

این کتاب، نگاهی است به عوامل زمینه­ ساز و آسان‌کننده­ آنچه «اگرتون» از آن با عنوان «تخیل سیاسی» یاد می‌‌کند. «تخیل سیاسی» به افراد اجازه می ­دهد که خود را جزئی جدایی‌‌ناپذیر از نبرد جهانی میان نیروهای اسلام و غرب ببینند. «اگرتون» در کتاب خود تصریح می­ کند که چگونه گسترش رسانه­ های جدید و فراگیر شدن  مهاجرت­ ها باعث شد تا عقاید مسلمانان غربی به سمت ایدئولوژی­ حمایت از سلفی­گری جهاد با غرب تغییر یابد.

کتاب را «فادی الملحم» ترجمه کرده و «مرکز عربی مطالعات و پژوهش­ های سیاسی» به تازگی آن را در 288 صفحه چاپ نموده است.

سلفی­گری جهادی

کتاب از یک مقدمه، شش فصل و یک خاتمه تشکیل شده است. نویسنده در فصل اول کتاب با عنوان «ملای مجنون، یا جهاد برای تحقق آزادی؟ سلفی جهادی، در حقیقت کیست؟» ماهیت جریان سلفی­گری جهادی را بیان می‌‌کند و احتمالِ داشتنِ هویت ستیزه جویی و جنگ ­طلبی را برای آن، بر سایر احتمالات ترجیح می­ دهد. او رویکردی که سلفی­ های جهادی بدان پایبند هستند را تشریح می­ کند و دو عامل اساسی را رد می­ کند: گلایه­ های سیاسی و تحلیل و تفسیر دینی. نویسنده می­ گوید:

«برخی از نوشته‌هایی که امروز برای جایز شمردن جهاد خشونت‌‌آمیز استفاده می­ شود، به دوهزار سال پیش بازمی­ گردد. علی‌رغم این، بیشتر اوقات و در بیشتر نقاط جهان، همیشه نقصی آشکار در مفهوم جهاد خشن دیده می­ شود. ولی اکثریت از این موضع حمایت نکردند؛ همان وضعیتی که همیشه حاکم بوده است. این امر بدین معناست که روند پذیرش مفاهیم از سوی اشخاص مختلفی که آن را دریافت می­کنند و نیز میزان متقاعدسازی آن در قالب و ساختار یک پیام، از خود کلمات مهم‌­تر است».

«اگرتون» در فصل دوم با عنوان «مشکل این مردم چیست؟» یکی از رویکردهای اصلی در تشریح پدیده مهاجرت و حس بیگانگی را بررسی می­ کند تا اگر افراطی ­گری، واکنشی در برابر حس بیگانگی است، آن را بهتر معرفی کند. هرچند این پیوند و نزدیکی (میان حس بیگانگی و افراطی­ گری) بر مطالعه سلفی­ گری جهادی در غرب، غالب است، ولی پرسش‌های صریحی که به مشروعیت و مقبولیت این جریان می ­پردازد نیز پیرامون آن وجود دارد؛ چراکه می­ گوید:

«اگر می ­توان تفاسیر گوناگونی از مفهوم حس غربت و بیگانگی ارائه نمود، پس مشکل به موارد اندکی از جهادی‌هایی که به دلیل مهاجرت و حس بیگانگی رنج می ­برند، محدود نمی­ شود؛ بلکه مشکل بزرگ‌تر خواهد شد، تا پدیده بیگانه بودن، بر تعداد بیشتری از کسانی که به مبارزه پیشگیرانه می­ پیوندند، تأثیر بگذارد. بنابر این تعریف درهم‌‌آمیخته و گسترده، می­توان بسیاری از مردم را در شمار افراد مبتلا به غربت بیگانه بودن بدانیم. زمانی که منابع و دلایل غربت و بیگانه بودن مبهم می­ گردد، این امر پیچیده‌‌تر می­ شود».

نویسنده معتقد است که سلفی­گری جهادی، بر جلوگیری از اشکال هویت متداخل و درهم پیچیده تکیه می­ کند، تا در نهایت به یک هویت غالب منجر گردد:

«یعنی هویت مسلمانی که جامعه ­اش به شکل اساسی در معرض این معارضان و لزوما در معرض اسلام و پیروان آن قرار گرفته؛ بنابراین بررسی پدیده «تخیل سیاسی» می­تواند از بسیاری مسائل این جریان پرده ­بردارد. ولی این روند با ساختارهایی که آن را آسان و دست‌‌یافتنی می­سازد، در قالب سلفی­گری جهادی به اندازه کافی رمزگشایی نمی­شود».

تخیل سیاسی مؤثر

در فصل سوم با عنوان «ما را به هر سو می­ کشاند؛ نقش تخیل سیاسی» نویسنده می ­پرسد: عواملی که تخیل سلفی­ گری جهادی را برای افراد آسان می ­سازد، چیست؟ و پاسخ می‌دهد:

«ما قبلا دیدیم زمانی که فرد مجاهد، خود را به عنوان مدافع مسلمانان سراسر جهان می‌بیند، تخیل سیاسی سلفی­گری شدت بیشتری پیدا می­کند؛ یعنی در نبردی که همرزمان جهادی او از «منچستر» تا «موگادیشو» به راه انداخته­ اند. زمانی­که حوادث مختلف جهانی و حوادث داخلی با هم در نظر گرفته می‌شوند، تخیل سیاسی شکل گرفته و تأثیرگذار می­گردد. این امر به دلیل همکاری قوی و شرایط ویژه ­ای است که بر حوادث کنونی جهانی‌‌شدن حکم­فرماست».

به عقیده نویسنده، نگاه جهانی سلفی­گری جهادی، بر کاربرد قدرت تخیل سیاسی مبتنی است و تخیل سیاسی نیز خود به شروط حضور در عصر جهانی شدن نوین بستگی دارد.

نویسنده در فصل چهارم با عنوان «رسانه ­های جامع اطلاعاتی و تشکیل جامعه جهادی»، استفاده افراطی از رسانه‌‌ها و اهمیت بیش از اندازه آنها در زندگی افراد و گروه­های جهادی را تشریح می­کند. او تحلیلی کامل از تأثیر این رسانه ­ها بر جهادی‌هایی که در نظرسنجی شرکت داشته‌اند را ارائه می­کند. تصاویر فراوانی از سر بریدن‌‌ها، انفجار­ها و شهادت‌‌طلب ­ها بیننده را به حمایت و پشتیبانی از این مفهوم تشویق می‌کند و این تأثیری است که هیچ رسانه دیگری ندارد. لذا بیننده دور از صحنه، می­تواند این حوادث را در یک روایت خاص بازسازی کند و خودش را به عنوان یک شرکت‌‌‌کننده فعال، درون این روایت ببیند. همچنین این تصاویر، افراد را تشویق می‌کند که خود را با دیگران متحد بدانند و تصور کنند که در مبارزه جهانی مشارکت دارند و در این راستا نقش مهمی بازی می‌‌کنند. «اگرتون» می­گوید:

«گسترش استفاده از رسانه­ های جامع اطلاعات و پیشرفت­ های حاصل در آن، برای نسل دوم مهاجران و همچنین نومهاجران زمینه ای فراهم ساخته است تا از حوادث جهان اسلام و تحلیل آن­ها اطلاعاتی به دست آورند. این امر، فرایند تصور أمت را آسان ساخته که عبارت است از نهادی که با انتقال حوادث از مناطق مختلف جهان به خانه­ ها رشد و سازمان یافته است».

جنبش مهاجرت و روایت‌ها

فصل پنجم با عنوان «جنبش مهاجرت؛ از حقیقت به ایدئولوژی» جنبش گسترده مهاجرت در زندگی سلفی­ های جهادی در غرب را برجسته کرده و  پیامدهای این جنبش که منجر به تشکیل هویت­ های مشخص می­شود را بررسی می‌‌کند. لذا در محیطی که آرامش بیشتری دارد، زندگی اجتماعی با فعالیت داخلی بسیار همراه است و این فعالیت­ ها را تا اندازه­ زیادی بازتاب می­دهد. ولی جنبش مهاجرت، مردم را از قید و بند روش‌های سیاسی‌شان آزاد کرد. این جنبش در تصور سیاسی یک سَلَفی جهادی، به دلیل اهمیت بالای آن متمایز می­گردد؛ زیرا به بازنگری او نسبت به جامعه جهانی که خود نیز جزئی از آن به شمار می­رود، مربوط است. نویسنده میگوید:

«من به اسامی 250 سلفی جهادی در غرب نگاه کردم. اطلاعات نشان می­دهد که از میان کسانی که به جنبش جهادی افراطی پیوسته­ اند، تعداد مهاجرین به شکل چشم‌گیری بالاست. تنها 23 درصد از جامعه آماری این تحقیق مربوط به غیرمهاجران است و تعداد بسیار اندکی از این افراد متعلق به خانواده­ های غیرمهاجر هستند. این آمار در مقایسه با نتایج تحقیقات دیگر بالاست. مثلا پژوهشی جدید در «ادوین باکر» نشان می­دهد که در میان جامعه آماری متشکل از 242 نفر از جهادی‌های سلفی اروپایی، تنها 17 نفر متعلق به خانواده­ های اروپایی هستند. این بدان معناست که شمار چشم‌گیری از این افراد (به اندازه 38 درصد از جامعه­ آماری­ای که در این پژوهش آمده است) در اروپا متولد شده ­اند. همچنین از مجموع 219 جهادی، تنها 8 نفر پیش از پیوستن به تروریسم در اروپا، در نقاط دیگر جهان اقامت داشته ­اند».

در فصل پایانی یا ششم با عنوان «چرا من؟ نقش داستان‌پردازی‌‌های گسترده و واسطه­ ها» در تحلیلی، به دلایل برخورداری قدرت­های جهانی از تأثیر تحول‌‌آفرین در بخش کوچکی از جامعه می­ پردازد؛ همان‌‌‌گونه که در مورد سلفی­گری جهادی نیز همین وضعیت وجود دارد. به اعتقاد نویسنده، پاسخ اصلی در این است که روایت‌های مبارزه، برای سلفی­ های جهادی به بالاترین حد خود می­رسد. بسیاری از عناصر این روایت­ ها در بسیاری از گروه‌‌های اسلامی در غرب به صورت کمرنگ و غیرنظامی وجود دارد. سلفی­گری جهادی، از روایتی مبتنی بر وحدت دینی و دشمنی غرب با اسلام نشأت می­گیرد و بر پایه مفاهیم و عقاید محکمی بنا شده است. که جهادی‌ها بر آن تسلط دارند و به بال‌‌وپر دادن بدان می­پردازند. از جمله مهم­ترین واسطه­ هایی که به این فرایند کمک می­کنند، کسانی هستند که از اقتدار بالایی برخوردارند. آنان همان مبلّغان ریشه­ دار و مجموعه­ های کوچکی هستند که ارتباط خود را با جامعه بزرگ­تر قطع کرده‌اند. «اگرتون» می‌نویسد:

«بیشتر مسلمانان معتقدند که غرب در سیاست خارجی خود منافقانه رفتار می­کند و نسبت به کشورهای مسلمان دشمنی­ غیرقابل توجهیی دارد. کسانی که به جنبش‌های جهادی وارد می‌شوند، به صورتی محدود بر اساس این روایت­ ها عمل می­کنند و به اصلاح و پیشرفت آن می­پردازند. در این‌جا منظور این نیست که اسلام مساوی با تروریسم است؛ بلکه اعترافی است به این‌‌که: کسانی که به جنبش­های جهادی وارد می­شوند، از جوامعی می­آیند که گفتمان­های خاصی در آن رواج دارد».

 

منبع: پایگاه تخصصی نقد وهابیت