• دوشنبه، ۲۷ آبان ۱۳۹۸
  • الإثنين، 20 ربيع أول 1441
  • Monday, 18 November 2019

سؤال: مراد از اصطلاحات: اصل؛ کتاب؛ تصنیف و نوادر در علم رجال چیست؟

سؤال: مراد از اصطلاحات: اصل؛ کتاب؛ تصنیف و نوادر در علم رجال چیست؟

جواب: اصل عبارت است از كتابى كه اخبار آن يا مستقيماً توسط نويسنده آن از امام عليه ‏السلام شنيده شده است و يا يك واسطه در ميان آنها وجود دارد.[1] اگر نويسنده كتاب حديثى، تمام احاديث خود را مستقيماً يا با يك واسطه از امام عليه‏ السلام نقل كند، كتاب او كتابى بديع و نوپديد است و از آنجا كه اصل هر كتاب، همان كتاب است كه براى نخستين بار نوشته شده اصطلاح «اصلى» يا «اصل» بر آن اطلاق مى‏ شود.

مرحوم بهبهانى در این رابطه می نویسد: «الاصل هو الكتاب الذى جمع فيه مصنفه الاحاديث التى رواها عن المعصوم او عن الرواى عنه».[2]

همچنین دو اصطلاح كتاب و مصنف مترادف است و منظور از آنها چيزى است كه اصحاب ما آن را نوشته باشند. البته توضيح اين نكته ضرورى است كه اصل، قسم خاصى از كتاب و يا مصنف است و لذا ذكر اصل در مقابل تصنيف دليل بر تغاير آن دو نيست بلكه به اين معناست كه برخى از مصنفات فلان نويسنده اصل است، همان‏طور كه ذكر اصل در مقابل كتاب دليل بر تغاير آن دو نيست و احتمال مى ‏رود ذكر اصل به جهت عنايت بيشتر باشد؛[3] البته ممكن است عنوان كتاب و يا منصنّف بر كتبى نيز كه باب بندى شده باشد مانند كافى اطلاق شود. همچنين عامه نيز از اصطلاح مصنّف استفاده مى‏ كنند؛ به طور مثال مى‏توان به مصنف عبدالرزاق و ابن ابى شبيه اشاره كرد. بنابراين ظاهرا ما در اين اصطلاح با عامه مشترك هستيم.[4][5]

ظاهر كلام شيخ در مقدمه كتاب فهرس اين است كه تصنيف در مقابل اصل است،[6] اما محقق شوشترى معتقد است تصنيف مقابل اصل است و كتاب لفظى است اعم از دو اصطلاح. [7]ولى مصنف در اصطلاح اهل‏ سنّت كتابى است مشتمل بر احاديث و موقوف بر قول و فعل تابعى.

مراد از نوادر كتابى است كه يا مطالب آن موضوع معينى ندارد و يا روايات آن داراى شهرت محرزى نيست ويا كتابى است كه‏ موضوع آن واحد ولى مضامين اخبار آن متفاوت‏ است؛ به‏ طورى كه نمى ‏توان آنها را در قالب ابواب آورد. علامه تهرانى در اين باره مى‏ گويد: نوادر يك عنوان‏ كلى براى يك‏نوع از كتاب‏هاى نوشته شده در چهار قرن اول است كه احاديث غيرمشهور با احاديث مشتمل براحكام غير متعارف يا استثنايى يا جامانده در آن جمع‏ آورى مى ‏شده است.[8]

[1] . ر، ك: رجال شيخ طوسى، ص 440، ش 21؛ قاموس الرجال، ج 1، ص 49 و ترجمه كليات علم رجال، ص 409.

[2] . الفوائد الرجاليه، وحيد بهبهانى، ص 33.

[3] . الذريعه، ج 2، ص 125.

[4] . ترجمه كليات علم رجال، ص 411 ـ 412.

[5] . البته مصنف در اصطلاح عامه معانى ديگرى نيز دارد برخى از اين معانى چنين است:

الف) نقل روايات مسند تا پيامبر اكرم مشروط به عدالت آخرين.

ب) روايت آثار پيامبر؛ آن‏طورى كه صحابه، تابعان، و يا تابع تابعان نقل كرده ‏اند.

ج) نقل مرسل، منقطع، معلول و معضل.

د) نقل راى و خلاف آن، و نقل قولى از شخصى و نقل غير آن از همان شخص و قول كسى كه هر دو نظر را پذيرفته است؛ البته بدون اظهار تمايل نويسنده، به يك رأى و نظر خاصى، و يا مخالفت با نظر ديگرى.

هـ) گاهى تعريف آن يا در انحصار اجتهادات خود مؤلف است و يا اختصاص به احاديث مسند دارد. ر، ك: مصنف ابن ابى شيبه، ج 1، ص 8.

[6] . ترجمه كليات علم رجال، ص 410.

[7] . همان، ص 411.

[8] . براى آشنايى بيشتر ر، ك: فهرس نجاشى، ص 197، ش 20، 21، 25، 27، 30، 36. عنوان نوادر در بسيارى از كتب علما ديده مى‏ شود مانند نوادر الصلاة، نوادر الزكاة و نوادر من لا يحضره الفقيه. همچنين عنوان زيادت در التهذيب در اصل همان نوادر است كه براى تكميل آمده و مفهوم آن شاذ نيست. ر.ك: ترجمه كليات علم رجال، ص 412 ـ 413.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code