• یکشنبه، ۲۹ دی ۱۳۹۸
  • الأحد، 23 جماد أول 1441
  • Sunday, 19 January 2020

سؤال: مهم‌ترین منابع فرقه شناسی چیست؟

سؤال: مهم‌ترین منابع فرقه شناسی چیست؟

جواب: با گسترش مسائل گوناگون كلامی و پیدایش مذاهب مختلف در سده‌های نخستین اسلامی، نیاز به علمی كه به تبیین این اعتقادات بپردازد، در بین مسلمین فزونی گرفت. جهان اسلام از اواخر قرن دوّم هجری به نگارش و تبیین دیدگاه‌های اعتقادی طیف‌های مختلف روی آورد و كتاب‌هایی با عنوان «مقالات» به رشته تحریر در آمد.

قرن سوم سده گسترش این علم است و كتبی همچون: المقالات ابوعیسی ورّاق (م247ق)؛ مقالات زرقان (متوفای قرن سوّم)؛ المقالات ابوالقاسم كعبی بلخی (م300ق)؛ المقالات والفرق سعد بن عبدالله اشعری (م299ق) و فرق الشیعه نوبختی (م300ق) در این قرن به نگارش در آمد.

قرن چهارم تا ششم، اوج ملل و نحل‌نویسی است و عمده منابع فرقه شناسی در این قرون نگاشته شد. اما بعد از آن افول كرد و منابع مهمی نوشته نشد، تا این كه در سده چهاردهم هجری بار دیگر بازار تحقیق و پژوهش در باب مذاهب اسلامی رونق گرفت و كتاب‌هایی نگاشته شد. آن چه در پی می‌آید مهم‌ترین منابع فرقه شناسی در طول تاریخ اسلام است كه تاكنون باقی مانده و از گزند حوادث جان سالم به در برده است. بنابر این شاید اگر برخی منابع مفقود، اكنون موجود بود، منابعی با ارزش تر در فرقه شناسی بودند.

در یك نگرش كلّی می‌توان كتاب‌های تألیف شده در این رشته را به سه دسته اساسی تقسیم كرد:[1]

1. كتاب‌هایی كه در برگیرنده تمامی ادیان و مذاهبی هستند كه تا عصر مؤلف به وجود آمده است. این نوع از كتاب‌ها غالباً با عنوان «ملل و نحل» به نگارش در آمده‌اند.

2. تألیفاتی كه به بیان نحله‌ها و فرقه‌های اسلامی اختصاص یافته و اصل اسلامیت در آنها به عنوان یك اصل مورد توجه قرار دارد. این دسته از تألیفات غالباً با عنوان «مقالات» یا «فرق» نام گرفته‌اند.

3. نگارش‌هایی كه تنها به بررسی و پژوهش درباره یك مذهب یا یك مسئله اساسی اختلافی در مذاهب پرداخته‌اند. این دسته عنوان غالبی ندارد و اسامی مختلفی بر اساس سلیقه مؤلف بر آنها نهاده شده است.

در این گزارش به بیان مهم‌ترین نگارش‌های موجود از هر سه نوع پرداخته و به صورت اجمالی آنها را، بر اساس تاریخ وفات مؤلفین، معرفی می‌نماییم.

1. مسائل الامامة: این كتاب منسوب به ابوالعباس عبدالله بن محمّد معروف به «ناشی اكبر» و «ابن‌شرشیر» متوفای 293ق است. جوزف فان إس آلمانی ـ اسلام شناس معروف ـ این كتاب را تصحیح كرده و آن را به ناشی اكبر نسبت داده است، ولی ویلفرد مادلونگ آلمانی ـ یكی از مهم‌ترین فرقه شناسان اسلامی در عصر حاضر ـ معتقد است كه این كتاب نوشته جعفر بن حرب معتزلی (م236ق) است. اما نگارنده این سطور معتقد است كه این كتاب از زُرقان است كه ادله خویش را در مقدمه ترجمه این كتاب آورده‌ایم. آنچه كه اهمیت كتاب را دو چندان كرده است این است كه این كتاب در قرن سوّم هجری به نگارش درآمده و بسیار دقیق گزارش مبسوطی از اعتقادات مذاهب گوناگون درباره امامت را ارائه كرده است. كتاب مسائل الامامه به وسیله جناب آقای ایمانی به فارسی ترجمه شده و توسط دانشگاه ادیان و مذاهب قم به چاپ رسیده است.

2. فرق الشیعه: ابومحمد حسن بن موسی نوبختی (م300ق) از علمای بزرگ امامیه در قرن سوم است كه تمام آثار وی به غیر از این كتاب از بین رفته است و فقط برخی از مطالب آنها در كتب دیگر برجای مانده است. نوبختی كتاب خود را به فرقه‌ها و اختلافات شیعه به معنای عام اختصاص داده و بر اساس تاریخ پیدایش و ظهور فرقه‌ها از زمان رحلت پیامبر(ص) تا عصر خویش پیش رفته است. وی بی طرفانه به نقل آرای مذاهب و گرایش‌های مختلف پرداخته و اعتقادات كلامی خود را در این كتاب دخالت نمی‌دهد. این كتاب به وسیله دكتر محمد جواد مشكور ترجمه و در تهران به چاپ رسیده است.

3. المقالات والفرق: این كتاب تألیف سعد بن عبدالله اشعری قمی (م299 یا 301ق) از محدثان نامی شیعه در قرن سوم است. روش تنظیم و ورود و خروج و حتّی بسیاری از مطالب آن شبیه كتاب فرق الشیعه نوبختی است، به گونه‌ای كه برخی این دو كتاب را یكی پنداشته و یا نسخه كامل تر آن دانسته‌اند، ولی با توجه به اضافاتی كه در كتاب اشعری وجود دارد، باید پذیرفت كه دو كتاب مجزّا هستند، اگر چه می‌تواند یكی از دیگری رونویسی كرده باشد. این كتاب نیز به همت دكتر محمد جواد مشكور به فارسی ترجمه و در تهران به چاپ رسیده است.

4. مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلّین: نویسنده این كتاب ابوالحسن علی بن اسماعیل اشعری (م324ق) بنیان گزار مكتب كلامی اشاعره است. این كتاب یكی از قدیمی‌ترین و جامع‌ترین منابع فرقه شناسی است كه تاكنون باقی مانده است. این كتاب به تمام مذاهب و گرایش‌ها پرداخته و نكات دقیق و دیدگاه‌های مختلف را آورده است. اشعری به علت حضور در درس معتزله به خوبی آرای گوناگون و مختلف معتزله را برای ما ثبت كرده و نقل دقیق آن باعث شده است كه یكی از كتب مرجع در این زمینه باشد. این كتاب از دو بخش تشكیل شده كه بخش اوّل را به نام جلیل الكلام نام گذاری كرده و بیشتر به مباحث كلامی و مذاهبی پرداخته است و بخش دوّم را به مسائل فلسفی مرتبط با كلام اختصاص داده و نام آن را دقیق الكلام نامیده است. این كتاب به كرّات چاپ شده و فقط بخش اوّل آن به وسیله محسن پورمویدی به فارسی ترجمه شده است. مشكل اصلی این كتاب ترتیب غیر متعارف در چینش فصول است كه باعث عدم رغبت مراجعه به آن می‌شود.

5. الزینه فی الكلمات الاسلامیه العربیه: احمد بن حمدان، معروف به ابوحاتم رازی (غیر از ابوحاتم رازی سنی) از پیشوایان برجسته مذهب اسماعیلی ‌(م‌332ق)، كتابی درباره اصطلاحات اسلامی و بیان ریشه آنها نوشته و بخش سوم آن را به فرقه شناسی اختصاص داده است. این كتاب اولین بار به ضمیمه كتاب الغلو والفرق الغالیه فی الحضاره الاسلامیه در سال 1392 قمری در بغداد به چاپ رسیده و در چاپ مستقلی به همراه دو بخش دیگر الزینه نیز منتشر و به بازار آمده است. بخش فرقه شناسی این كتاب توسط جناب آقای آقانوری ترجمه و به وسیله دانشگاه ادیان و مذاهب قم منتشر شده است. از ویژگی‌های این نگارش بی طرفی نسبی، ریشه‌یابی القاب و اسامی فرقه‌ها و چگونگی شكل گیری فرقه‌هاست، اگرچه گرایش‌های شیعی آن به خوبی از این كتاب هویدا است.

6. التنبیه والردّ علی اهل الاهواء والبدع: این كتاب نوشته ابوالحسین محمد بن احمد بن عبدالرحمن ملطی شافعی (م377ق) است. مؤلف با پذیرش روایت هفتاد و سه فرقه، مجموع فرقه‌ها را به هفتاد و دو عدد رسانده و اهل حدیث از اهل سنت را فرقه ناجیه معرفی می‌كند. او اولین فردی است كه چینش كتاب خود را بر اساس حدیث افتراق تنظیم كرده و همه فرقه‌ها را اهل جهنم می‌داند و از آنان با الفاظ خاصی یاد می‌كند. این كتاب به علت نسبت‌های ناروا به فرقه‌های گوناگون و پذیرش اعتقادات مشبّهه و مجسّمه از اعتبار چندان برخوردار نبوده و فقط ارزش تاریخی آن معتبر است. این كتاب بارها به چاپ رسیده و شاید به خاطر عدم دقت در نقل مطالب تا كنون به فارسی ترجمه نشده است.

7. الفرق بین الفرق و بیان الفرقه الناجیه منهم: نوشته ابومنصور عبدالقاهر بن طاهر بغدادی (م429ق). نویسنده از متكلمان اشعری مذهب است و با تمسك به حدیث افتراق، اصحاب حدیث و اشاعره را فرقه ناجیه دانسته و بقیه فِرَق را فرقه‌هالكه معرفی كرده است. مؤلف در این كتاب از حدّ انصاف خارج گشته و با فرقه سازی و نسبت دادن عقاید ناروا تعصب مذهبی خود را نشان داده است. اگرچه این كتاب نقدهایی دارد، ولی مورد توجه فرقه شناسان اسلامی و غیر اسلامی است. این كتاب بارها به چاپ رسیده و توسط دكتر محمد جواد مشكور به فارسی ترجمه شده است.

گفتنی است از عبدالقاهر بغدادی كتاب دیگری به نام الملل والنحل به وسیله دكتر البیر نصری نادر تحقیق و انتشار یافته است، كه می‌توان آن را خلاصه الفرق بین الفرق دانست، همچنان كه داماد وی، ابوالمظفر اسفراینی در كتاب التبصیر فی الدین و تمییز الفرقه الناجیه عن الفرق الهالكه، با گُرته برداری از كتاب الفرق بین الفرق راه استاد و پدر زن خویش را پیموده است. بنا بر این می‌توان گفت كه كتاب التبصیر فی الدین اسفراینی مطلبی فراتر از الفرق‌بین الفرق ندارد.

8. الفصل فی الملل والاهواء والنحل: نوشته ابومحمد علی بن احمد معروف به ابن‌حزم اندلسی ‌(م‌456ق). ابن‌حزم از بزرگ‌ترین اندیشمندان مكتب ظاهریه ـ یكی از مكاتب اصحاب حدیثِ اهل سنّت ـ و نویسنده كتاب فقهی المحلّی است. كتاب الفصل یكی از بزرگ‌ترین تألیفات در باب مذاهب و ادیان است كه در پنج جلد رحلی به چاپ رسیده است.این كتاب چینش مذاهبی نداشته و از سبك خاصی پیروی نمی‌كند و بیشتر به كتاب ردیه علیه ادیان و مذاهب شبیه است، ولی نباید از مطالب فراوانی كه وی در لابه‌لای كتاب بیان كرده است، غافل بود. كتاب ابن‌حزم همچون الفرق بین الفرق از تعصب نویسنده رنج برده و نسبت‌های ناروای نویسنده به فِرَق دیگر این تعصب را تشدید كرده است. این كتاب بارها به چاپ رسیده، ولی تا كنون به فارسی ترجمه نشده است. شاید گستردگی مطالب و حجم بالای كتاب و نداشتن چینش صحیح علت اصلی عدم ترجمه آن به فارسی باشد.

9. عقائد الثلاث والسبعین فرقه: نوشته ابومحمد یمنی، از علمای شافعی مذهب قرن ششم و از اهل سنّت یمن. این كتاب همچنان كه از نامش پیداست بر اساس حدیث افتراق فصل بندی شده و فرقه‌های شیعه، مرجئه، خوارج و معتزله را هر كدام هیجده فرقه كرده كه جمع آنها هفتاد و دو فرقه می‌شود و فرقه‌هادیه مهدیه را «اصحاب ابوحنیفه، مالك بن انس، شافعی، داود ظاهری و احمد بن حنبل كه در اصول متفق‌اند و در فروع مختلف» معرفی می‌نماید. از نكات جالب توجه این كتاب این است كه به مباحث غیر ملل و نحلی پرداخته كه می‌توان از «القول فی الامامه والامام»، «در باب انتقاد به صحابه و جواب آن»، «ذكر عقیده الایمان والاقوال فیها»، «قول المعتزله فی القرآن» و «فی عقاید اهل الادیان» یاد كرد. از مهم‌ترین مباحث این كتاب بحثی پیرامون اعتقادات و تاریخ اسماعیلیه بالاخص اسماعیلیه یمن است، كه حدود دویست و چهل صفحه از این كتاب را به خود اختصاص داده است. این كتاب در سال 1414 قمری برای اولین بار در هشتصد صفحه، در دو جلد در عربستان سعودی به چاپ رسیده و گزارشی از آن در فصلنامه هفت آسمان، شماره 27 آمده است.

10. الملل والنحل: نوشته ابوالفتح محمد بن عبدالكریم شهرستانی ‌(م‌548ق). این كتاب در دو بخش ـ بخشی در ادیان و فلسفه و بخشی در مذاهب اسلامی ـ به ملل و نحلِ معروف زمان خود پرداخته و به خاطر نظم و ترتیب بدیعش مورد توجه خلف خود قرار گرفت و معروف‌ترین كتاب این علم گردید و نام آن بر این علم غلبه یافت. وی بیان می‌كند كه عنوان فرقه هنگامی بر مكتب یا گروهی صدق می‌كند كه اختلاف در باب اصول اساسی باشد و دیگر این كه بتوان برای آن پیروانی جست و جو كرد. شهرستانی مذاهب عمده اسلامی را به چهار گروه: صفاتیه (اهل سنّت)، معتزله (قدریه)، خوارج و شیعه تقسیم بندی كرده و در ادامه هر كدام را به مذاهب كوچك تری تقسیم می‌كند تا بر اساس حدیث افتراق عدد آنها به هفتاد و سه فرقه بالغ گردد. شهرستانی اشعری‌مسلك است، ولی به علت تأثیرپذیری از اسماعیلیه به اهل بیت ارادت خاصی داشته و همین مسئله باعث اختلافات زیادی در باب مذهب وی شده است.[2] نگارنده درباره مذهب شهرستانی مقاله‌ای به نگارش در آورده و تاثیر ایشان از اسماعیلیه را نشان داده‌ است. ملل و نحل بارها به چاپ رسیده و دو ترجمه فارسی از قرن نهم و یازدهم نیز از آن موجود است كه دكتر جلالی نایینی آنها را تصحیح و به چاپ رسانده است، اما به نظر می‌رسد نیاز به ترجمه جدید و دقیق لازم است.

لازم به ذكر است كه كتاب‌های دیگری نیز در این زمینه در قرون گذشته به نگارش درآمده است كه از مهم‌ترین آنها می‌توان به بیان الادیان، تألیف ابوالمعالی محمد حسینی علوی، از علمای شیعه قرن ششم؛ تبصره العوام فی معرفه مقالات الأنام، نوشته سید مرتضی حسنی رازی، از علمای شیعه قرن ششم و هفتم هجری؛ اعتقادات فرق المسلمین والمشركین، نوشته فخر رازی ‌(م‌606ق) از علمای اشعری مذهب؛ و الملل والنحل نوشته ابن‌مرتضی ‌(م‌840ق) از بزرگان زیدیه نام برد.

در عصر حاضر نیز كتاب‌های زیادی در باب فرق و مذاهب تألیف شده كه از مهم‌ترین آنها می‌توان به مذاهب الاسلامیین، نوشته عبدالرحمن بدوی مصری؛[3] نشأه الفكر الفلسفی فی الاسلام، تألیف علی سامی النشار مصری؛ ظهر الاسلام و ضحی الاسلام، نگارش احمد امین مصری؛ البحوث فی الملل والنحل،[4] نوشته آیت الله جعفر سبحانی؛ تاریخ المذاهب الاسلامیه، نوشته محمد ابوزهره[5] مثال زد.

از كتاب‌های درسی نگارش یافته در ایران اسلامی در این زمینه می‌توان به كتاب فرق و مذاهب كلامی نوشته استاد علی ربانی گلپایگانی؛ آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،[6] نوشته دكتر رضا برنجكار؛ شناخت مذاهب اسلامی،[7] نوشته آقای محمودی و تاریخ فرق اسلامی، نوشته دكتر حسین صابری[8] مثال زد.[9]

[1]. اين تقسسيم بندي حاصل زحمات آقاي ايماني است. بنگريد: پايان نامه كارشناسي ارشد ايشان با عنوان «ترجمه كتاب مسائل الامامه»، مركز تربيت مدرس دانشگاه قم.

[2]. در اين باره بنگريد: مهدي فرمانيان، مقاله «شهرستاني، شيعي باطني يا سنّي اشعري» چاپ شده در كتاب مجموعه مقالات اسماعيليه و مجله هفت آسمان، ش7.

[3].اين كتاب با نام «تاريخ انديشه‌هاي كلامي در اسلام» در دو جلد به فارسي ترجمه شده است.

[4]. نمونه فارسي آن با عنوان «فرهنگ و عقايد اسلامي» در چهار جلد منتشر شده است.

[5]. اين كتاب در دو بخش مذاهب كلامي و مذاهب فقهي نگارش يافته، كه بخش مذاهب كلامي آن ترجمه و منتشر شده است.

[6]. اين كتاب براي حوزه‌هاي علميه خواهران سراسر كشور تأليف شده است.

[7]. اين كتاب در دو جلد به سفارش سازمان مدارس خارج از كشور نوشته شده است.

[8]. اين كتاب در دو جلد به سفارش سازمان سمت براي چهار واحد درسي دانشگاه‌ها به نگارش درآمده است.

[9] . درسنامه فرق و مذاهب کلامی، مهدی فرمانیان، ص44-37.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code