• یکشنبه، ۲۹ دی ۱۳۹۸
  • الأحد، 23 جماد أول 1441
  • Sunday, 19 January 2020

سؤال: وجوب امامت در سه مذهب امامیه و اسماعیلیه و زیدیه چگونه است؟

سؤال: وجوب امامت در سه مذهب امامیه و اسماعیلیه و زیدیه چگونه است؟

جواب: از نظر امامیه، وجوب امامت، وجوب کلامی است (وجوب علی الله)؛ نه وجوب فقهی (وجوب علی الناس). مقصود از وجوب کلامی، این است که عمل خاصی مقتضای عدل، حکمت، جود، رحمت یا دیگر صفات کمال الهی باشد و چو ن ترک چنین عملی، مستلزم نقص در ساحت خداوندی و در نتیجه، محال است، انجام آن عمل، واجب و ضروری است. البته، کسی آن عمل را بر خداوند واجب نمی کند، بلکه او خود به مقتضای صفات کمال و جمال، آن را بر خود واجب می کند. چنان که می فرماید: (كَتَبَ عَلى‏ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ)؛[1] (إِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدى‏).[2] و آیات دیگر.

امامیه، امامت را مقتضای حکمت و لطف خداوند دانسته و آن را بر خداوند واجب می داند. خواجه نصیر الدین در این باره گفته است: «الامامیه یقولون: نصب الامام لطف، لانه یقرب من الطاعه و یبعد عن المعصیه و اللطف واجب علی الله تعالی»؛[3] امامیه، می گویند: نصب امام، لطف است، زیرا، مردم را به طاعت نزدیک می کند و از معصیت دور می سازد و لطف بر خداوند واجب است.

مذهب اسماعیلیه

مشهور این است که اسماعیلیه نیز مانند امامیه، وجوب امامت را وجوب کلامی (وجوب علی الله) می دانند؛ با این تفاوت که از نظر آنان، فلسفه وجوب امامت، تعلیم معرفت خداوند به بشر است. فاضل مقداد گفته است: «اسماعیلیه، امامت را بر خداوند واجب می دانند تا معرفت خداوند را به بشر تعلیم دهد».[4] ولی محقق طوسی، این مطلب را نپذیرفته و گفته است:

«آنان، به وجوب علی الله، اعتقاد ندارند و به حسن و قبح عقلی معتقد نیستند. لکن معرفت خدا را واجب می دانند و بر این عقیده اند که معرفت خداوند، از دو راه حاصل می شود: یکی، نظر و تفکر عقلی و دیگری، تعلیم به واسطه ی امام. بر این اساس، معرفت امام، واجب و اطاعت از او لازم است».[5]

محقق طوسی هم چنین گفته است، اسماعیلیه، وجوب امامت را وجوب من الله می دانند؛[6] اما درباره این که مقصود از وجوب من الله چیست، توضیحی نداده است، ولی با توجه به آرای فلسفی اسماعیلیه درباره سلسله مراتب وجوب ممکنات و جایگاهی که امام در این سلسله مراتب دارد، می توان مقصود از وجوب من الله را به دست آورد:

اسماعیلیه، عالم ممکنات را به دو عالم باطن (امر و غایب) و عالم ظاهر (خلق و شهادت) تقسیم کرده اند، عالم باطن یا امر، مشتمل بر عقول و نفوس و ارواح است و نخستین موجود در این عالم، عقل اول است و سپس عقول دیگر و نفوس وجود دارند، آنان، امام را مظهر عالم باطن یا عالم امر می دانند و رتبه اش بر نبی که مظهر نفس است، برتر می باشد. از این رو، معرفت به خداوند، نسبت مظهر و ظهور و مجلی و تجلی است؛ یعنی وجود خداوند در وجود امام متجلی می گردد و تجلی و ظهور، جز از جانب خداوند نیست و چون این تجلی و ظهور، مقتضای کمال و جمال ذاتی و صفاتی خداوند است، پس امامت، واجب من الله خواهد بود.

مذهب زیدیه

زیدیه، اگر چه از فرقه های شیعه است، ولی دارای گرایش های فکری و مذهبی گوناگون می باشد.

برخی از زیدیه به نص در امامت اعتقاد دارند و امام علی (علیه السلام) را جانشین بلافصل پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می دانند. آنان، امام پس از امیر المومنین (علیه السلام) را امام حسن مجتبی (علیه السلام) و اما پس از او را امام حسین (علیه السلام) می دانند. از نظر آنان، فقط این سه امام، به صورت خاص به امامت منصوب شده اند و دیگر امامان، منصوب به نصب عام اند. بدین صورت که هر یک از فرزندان حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) که عالم و زاهد و شجاع باشد و قیام کند و مردم را به مبارزه با ستم گران دعوت کند، امام خواهد بود: یعنی چنین فردی از سوی خداوند به امامت منصوب شده است. مطابق این دیدگاه، وجوب امامت وجوب علی الله، خواهد بود؛ همان طور که خواجه نصیر الدین طوسی، زیدیه و کیسانیه[7] و امامیه را از طرف داران وجوب علی الله در مسئله امامت بر شمرده است.[8]

برخی دیگر از زیدیه به وجود نص در امامت اعتقاد ندارند و عقیده ی آنان در این مسئله، همانند عقیده معتزله و اهل سنت است. طبعاً، این گروه، امامت را واجب علی الناس می دانند و نه واجب علی الله. [9]

[1] . انعام، آیه 54.

[2] . لیل، آیه 12.

[3] . طوسی، تخلیص المحصل، ص 407.

[4] . ارشاد الطالبین، ص 327؛ شرح المقاصد، ج 5، ص 236 و شرح المواقف، ج 8، ص 345.

[5] . طوسی، تلخیص المحصل، ص 407.

[6] . طوسی، قواعد العقائد، ص 111.

[7] . گروهی از شیعه که پس از شهادت امام حسین (علیه السلام) به امامت محمد بن حنفیه معنقد شدند و بر این عقیده بودند که او از دنیا نرفته است، بلکه در غیبت به سر یم برد و او، همام مهدی موعود است.

[8] . طوسی، قواعد العقائد، ص 110.

[9] . جهت آگاهی از گرایش های اعتقادی مختلف زیدیه به کتاب الزیدیه تالیف دکتر احمد محمود صبحی رجوع شود.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code