• یکشنبه، ۲۹ دی ۱۳۹۸
  • الأحد، 23 جماد أول 1441
  • Sunday, 19 January 2020

سؤال: ویژگی های مکتب اشعری چیست و چرا او از مکتب اعتزال کناره گیری نمود؟

سؤال: ویژگی های مکتب اشعری چیست و چرا او از مکتب اعتزال کناره گیری نمود؟

جواب: يكى از مكاتب كلامى كه در برابر معتزله تأسيس گرديد مكتب ابوالحسن اشعرى (متولد 260 ه.) بود. او ابتدا داراى مذهب اعتزال بود و تا چهل سالگى نزد استادش ابو على جبّائى، مبانى و اصول معتزله را ياد مى‏گرفت كه ناگهان از اين مذهب كناره ‏گيرى كرد و در مسجد جامع بصره به‏ طور علنى از التزام به مذهب معتزله توبه نمود و از مكتب اعتقادى اهل حديث و احمد بن حنبل هوادارى كرد.

در مورد علل برگشت اشعرى از مكتب معتزله كه در زمان مقتدر عباسى صورت گرفت از دو عامل مى ‏توان نام برد:

1- رهايى از فشار بر معتزله:

از زمان متوكل به بعد، معتزله با فشار روز افزونى روبه ‏رو شدند و بر عكس، اهل حديث مورد حمايت جدى دستگاه حاكمه قرار گرفتند. و شكى نيست كه شرايط اجتماعى تأثير به‏ سزايى در طرز تفكر و ديدگاه‏ هاى انسان دارد، از اين رو مى ‏توان گفت انديشه رهايى از فشار، زمينه بازگشت از اعتزال را در ابوالحسن اشعرى فراهم نمود.

2- انديشه اصلاح و بازنگرى در عقايد اهل حديث:

جبرگرايى اهل حديث و اعتقاد آنان به تشبيه و تجسيم بارى ‏تعالى و … امورى بودند كه عقل و فطرت سليم انسانى آنها را نمى ‏پذيرفت. ابوالحسن اشعرى براى اصلاح و تعديل آن عقايد، چاره‏اى جز بازگشت از اعتزال و پيوستن به اهل حديث نداشت، زيرا اهل حديث سخنان معتزله را به شدت رد مى‏ كردند و آنان را از خود نمى‏ دانستند. وى با پيوستن به اهل حديث از هواداران اين مكتب شمرده شد و سخنانش مقبول عام و خاص گشت و زمينه براى اصلاحات مورد نظر وى فراهم گرديد[1] و توفيق يافت كه بسيارى از عقايد و ديدگاه‏ هاى اهل حديث را اصلاح و تعديل كند. او براى تثبيت و تحكيم عقايد آنان از استدلال عقلى نيز بهره جست، به جمود اهل حديث بر ظواهر آيات و روايات بسنده نكرد و ناشر علم كلام جديدى در ميان اهل سنت گرديد و اين خود موجب ناراحتى بعضى از علماى اهل حديث گشت كه به شدت از به‏ كارگيرى دلايل عقلى پرهيز مى‏ كردند.

هر چند اهل حديث در ابتدا استقبال شايانى از مكتب كلامى اشعرى نكردند، امّا بعد از وفاتش روش كلامى وى مورد پسند بسيارى‏ از حنبلى‏ ها واقع شد و انديشه ‏هايش بر افكار و انديشه احمد بن حنبل مقدم گرديد و بدين سان با افول پيشوايى احمد در زمينه عقايد و معارف الهى، ابوالحسن اشعرى به‏ عنوان امام اهل سنت در مسائل كلامى برگزيده شد.[2]

ويژگى ‏هاى مكتب كلامى اشعری

مكتب كلامى اشعرى در پرتو اصلاحات و تغييراتى كه در عقايد اهل حديث بوجود آورد، ويژگي هايى پيدا كرد كه بدانها اشاره مى ‏شود:

1- توجه به دلايل عقلى:

بيشترين تكيه‏ گاه معتزله در مسائل كلامى، بهره‏ گيرى از دلايل عقلى بود حتى گاهى به‏ خاطر پيش داوري هاى خاص خود، نصوص شرعى (از كتاب و سنت) را تأويل مى ‏كردند. در برابر آنان اهل حديث بودند كه هيچ گونه نقشى براى عقل در مسائل اعتقادى قائل نبودند و براى اثبات هر مسأله اعتقادى دنبال دليل شرعى بودند، امّا اشعرى در عين اعتماد بر كتاب و سنت به عقل نيز توجه نمود و حتّى رساله‏اى به ‏نام «استحسان الخوض فى ‏الكلام» نوشت و در آن گفت كه يكى از منابع در زمينه مسائل اعتقادى، عقل است.

2- مكتبى ميانه بين معتزله و اهل حديث:

با تصرفى كه اشعرى در مسائل كلامى اهل حديث انجام داد توانست مكتب معتدلى را پايه‏ ريزى كند.

به‏ عنوان نمونه، اهل حديث مى ‏گفتند چنانچه در كتاب[3] و سنت آمد، خداوند واقعاً داراى دست، چشم و صورت است و بر عرش خويش مستقر مى‏ باشد. اشعرى آن را پذيرفت ولى چون پذيرش اين صفات مستلزم تشبيه و تجسيم بود كه عقل آن را درباره خدا نمى ‏پذيرد قيد «بلاكيف» و «بلا تشبيه» را اضافه نمود و گفت: خداوند دست دارد، اما بدون كيفيت و تشبيه، يعنى كيفيت دست انسانى را ندارد و شبيه آن نيست.

همچنین اهل حديث به قديم بودن قرآنى كه تلات مى ‏شود قائل بودند، ولى ديدگاه اشعرى در اين مورد اين شد كه كلام نفسى قديم است، اما كلام لفظى حادث بوده و از كلام نفسى حكايت مى ‏كند.[4]

[1]. الملل و النحل، سبحانى، ج 2، ص 18- 24.

[2] . همان، ج 1، ص 326- 324.

[3] . مائده( 5)، آيه 64؛ قمر( 54)، آيه 14؛ الرحمان( 55)، آيه 27 و طه( 20)، آيه 5.

[4] . ادیان الهی و فرق اسلامی، علی نوری، ص221.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code