• جمعه، ۱۰ تیر ۱۴۰۱
  • الجمعة، 1 ذو الحجة 1443
  • Friday, 1 July 2022

پرسش : آيا بين آيه «فانكحوا ما طاب لكم من النساء مثنى و ثلاث و رباع فان خفتم ان لاتعدلوا فواحدة» (سوره نساء، آيه 3) و آيه «ولن تستطيعوا ان تعدلوا بين النساء ولو حرصتم فلاتميلوا كان الميل فتذروها كالممعلقة» تعارض نيست؟

پرسش : آيا بين آيه «فانكحوا ما طاب لكم من النساء مثنى و ثلاث و رباع فان خفتم ان لاتعدلوا فواحدة» (سوره نساء، آيه 3) و آيه «ولن تستطيعوا ان تعدلوا بين النساء ولو حرصتم فلاتميلوا كان الميل فتذروها كالممعلقة» تعارض نيست؟

“پاسخ : در آيه نخست پس از آنكه اجازه ازدواجهاى متعدد را می ‏دهد می ‏فرمايد اگر ترسى از اجراى عدالت داريد، به يك همسر بسنده كنيد. بنابراين معلوم می ‏شود، امكان اجراى عدالت وجود دارد،[1] به جهت ناتوانى شخصى، نمی ‏تواند عدالت را بين همسران برقرار كند. و در آيه ديگر نفى می ‏كند توان اجراى عدالت بين زنان را با عبارت لن تستطيعوا. خلاصه مفهوم آيه نخست با منطوق آيه دوم در تعارض هستند.
اگر مردان توان اجراى عدالت را ندارند چرا آيه نخست اجازه ازدواج هاى متعدد را به مردان داده است. و در آيه ديگرى می ‏فرمايد شما توان اجراى عدالت را نداريد.
يادآورى اين نكته لازم است كه خداى متعال بندگان را به تكليفى كه در توان آنها نيست مكلف نمی ‏سازد، و هر زمان انسان توان تكاليف معمولى را هم از دست داد وجوب آن تكاليف برداشته می ‏شود، و البته آگاهى هم انجام آن تكليف براى شخص زيان آور باشد حرام می ‏گردد، مثلاً روزه از جمله تكاليفى است كه بر هر مسلمانى اگر توان گرفتن روزه را داشته باشد واجب می ‏گردد، خوب همين روزه را چنانچه به خاطر مريضى يا ضعف زياد و يا پيرى نتواند بگيرد وجوب روزه از او برداشته می ‏شود، و اگر هم گرفتن روزه ضرر داشته باشد، روزه ضررى بر او حرام می ‏شود. خوب انسان توان اجراى عدالت را به شكل كامل و گسترده در همه جهات، بين همسرانش ندارد و نمی ‏تواند محبت قلبى خويش را بين آنها به شكل مساوى تقسيم نمايد، و آنها را به يك اندازه دوست داشته باشد، بنابراين از حكمت الهى به دور است كه انسان (زوج) را به اين تكليف نمايد كه بايد بين همسرانت با عدالت كامل رفتار نمائى.
پس از مراجعه به تفاسير شيعه و اهل‏سنّت می ‏بينيم اكثر مفسرين اين دو آيه را اين گونه تفسير نموده ‏اند: كه در آيه 3، سوره نساء، مراد از عدالت، آن حد از عدالت است كه حق زوجات است، و از طرفى در حيطه توان زوج است، و زوج بايد آن حقوق را نسبت به همسران خود رعايت نمايد، از قبيل نفقه و حقوق همسرى و طرز رفتار و كردار كه شارع امر به آن نموده است، و از جهتى كه مأمور به بايد امرى ممكن باشد نه محال. و در آيه 129 كه فرموده شما نمی ‏توانيد عدالت را بين همسرانتان اجرا كنيد، عدالت به نحو كامل منظور است، و آن تساوى بين زوجات در تمام شئون زندگى از قبيل محبت قلبى و غيره، و البته دلايل مفسرين روايتى است كه ذيلاً خواهد آمد. بنابراين، بين دو آيه هيچ گونه تعارضى وجود ندارد.
طبق حديثى اولين كسى كه اشكال تعارض بين اين دو آيه را نمود، شخصى به نام ابن ابى العوجاء از ماديون معاصر امام صادق‏ عليه السلام بود، و اين اشكال را به هشام بن حكم نمود و او نيز به امام صادق ‏عليه السلام مراجعه نمود و پاسخ خواست، امام ‏عليه السلام در جواب فرمود: منظور از عدالت در آيه 3 سوره نساء، عدالت در نفقه (رعايت حقوق همسرى و طرز رفتار و كردار) است اما عدالت در آيه 129 كه آن را امرى محال دانسته، عدالت در تمايلات قلبى (محبت و عشق) است. [2]
بنابراين تعدد زوجات با حفظ شرائط اسلامی نه ممنوع و نه اجراى عدالت بين آنها محال است، دليل گفتار مفسرين هم همين روايت است.
و البته در آيه 129 قرينه روشنى وجود دارد كه مراد از عدالت كه نفى شده از حيطه توان مرد، عدالت به نحو كامل است، نه اينكه اجراى عدالت را به صورت مطلق نفى كرده باشد. آن قرينه جمله (ولاتميلوا كل الميل) است، می ‏فرمايد: عدالت كامل را نمی ‏توانيد اجرا كنيد، مثلاً در محبت و عشق نمی ‏توانيد عدالت برقرار نمائيد، پس به گونه‏ اى هم نباشد كه به يكى از آن كاملاً شيفته و ديگرى را رها سازيد. اين جمله (ولاتميلوا كل الميل) به عدالت در محبت و عشق به همسران اشاره دارد، چون نمی ‏توانيد در ميل و رغبت عدالت را برقرار كنيد، كاملاً شيفته يكى و ديگرى را رها نسازيد.
بنابراين، آيه نخست می ‏گويد چنانچه نمی ‏توانيد در حقوق شرعى كه از جانب خداوند بيان شده عدالت را رعايت نمائيد يك همسر انتخاب كنيد اما در محبت و علاقه قلبى كه معيار مشخص ندارد و رعايت آن مشكل می ‏باشد به گونه ‏اى نباشد كه محبت قلبى را به يكى از همسران خود اختصاص دهيد بلكه تلاش كنيد كه در اين مسئله قبلى عاطفى عدالت را حفظ كنيد هر چند به طور كامل امكان‏پذير نيست اما در عين حال طورى نيست كه سلب تكليف كند.”

پاورقي
“[1] سوره نساء، آيه 129، شما هرگز نمی ‏توانيد بين زنان عدالت برقرار كنيد، هر چند كوشش نمائيد، ولى تمايل خود را بكلى، متوجه يك طرف نسازيد، كه ديگرى را به صورت زنى كه شوهرش را از دست داده در آوريد.
[2] كافى، ج 5، ص 363، تهذيب، ج 7، ص 421.”

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code